חשבון אינפיניטסימלי/גבולות/הוכחות

מתוך ויקיספר, אוסף ספרי הלימוד והמדריכים החופשי.

קפיצה אל: ניווט, חיפוש

בפרק זה יוצגו הוכחות למשפטים שהוצגו בפרק הגבולות ללא הוכחה, כדוגמת חוקי הגבולות וכלל הסנדוויץ'.

תוכן עניינים

[עריכה] חוקי הגבולות

את כל חוקי הגבולות שהוצגו קודם לכן ניתן להוכיח באמצעות ההגדרה המדויקת של הגבול. נוכיח כמה מהם בדרך זו.

[עריכה] חוקים בסיסיים

[עריכה] הגבול של קבוע

אמרנו כי במידה ו-c הוא מספר קבוע, אז גבול הקבוע שווה לקבוע, כלומר:



משפט: הגבול של פונקציה קבועה

\lim_{x\rarr a}c = c


זהו חוק פשוט אך חשוב וקל להוכיחו.

הוכחה: יהי \varepsilon  > 0. נראה שקיים δ > 0 מתאים כך שאם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta, אזי \left| {f\left( x \right) - c} \right| < \varepsilon. אבל כאן הפונקציה היא הקבוע c, לכן \left| {f\left( x \right) - c} \right| = \left| {c - c} \right| = 0 < \varepsilon שכן \varepsilon מראש גדול מאפס. לכן, החוק מתקיים תמיד, לא משנה איזה δ נבחר. מ.ש.ל.

[עריכה] הגבול של פונ' הזהות

ep קבענו כי הגבול של פונקצית הזהות I\left( x \right) = x שווה ל-a, כאשר a הוא המספר אליו x שואף, כלומר: .



משפט: הגבול של פונ' הזהות

\lim_{x\rarr a}x = a



הוכחה: יהי \varepsilon  > 0. נראה שקיים δ > 0 מתאים כך שאם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta, אזי \left| {I\left( x \right) - a} \right| < \varepsilon. אבל כאן הפונקציה היא פונקצית הזהות I\left( x \right) = x, לכן \left| {I\left( x \right) - a} \right| = \left| {x - a} \right|. נבחר \delta  = \varepsilon ואז \left| {x - a} \right| = \left| {I\left( x \right) - a} \right| < \delta  = \varepsilon. מ.ש.ל.

[עריכה] אריתמטיקה של גבולות

משפט: אריתמטיקה של גבולות סופיים

נניח \ f(x), g(x) פונקציות המוגדרות בסביבת נקודה a ובעלות גבולות סופיים \lim_{x\rarr a}f(x) = L ו-\lim_{x\rarr a}g(x) = M. אז:

  • \lim_{x\rarr a}[f(x)+g(x)] = L+M.
  • \lim_{x\rarr a}[f(x)-g(x)] = L-M.
  • לכל קבוע c :\lim_{x\rarr a}[c \times f(x)] = c \times L.
  • \lim_{x\rarr a}[f(x) \times g(x)] = L \times M.
  • אם M \ne 0 אז: lim_{x\rarr a} {f(x) \over g(x)} = {L \over M}.


נוכיח את המשפט הזה לחלקיו:

[עריכה] סכום גבולות

אמרנו כי במידה והגבולות \lim_{x\rarr a}f(x) ו-\lim_{x\rarr a}g(x) קיימים וסופיים אז גבול הסכום שלהם הוא סכום הגבולות, כלומר, \lim_{x\rarr a}\left[ {f\left( x \right) + g\left( x \right)} \right] = \lim_{x\rarr a}f(x) + \lim_{x\rarr a}g(x). אם נכתוב \lim _{x \to a} f\left( x \right) = L ו-\lim _{x \to a} g\left( x \right) = M, נראה שעלינו להוכיח כי \lim _{x \to a} \left[ {f\left( x \right) + g\left( x \right)} \right] = L + M.

הוכחה: יהי \varepsilon  > 0. נראה שקיים δ > 0 מתאים כך שאם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta, אזי \left| {\left[ {f\left( x \right) + g\left( x \right)} \right] - \left( {L + M} \right)} \right| < \varepsilon. נסדר מעט אי-שיוויון זה ונקבל:


\left| {\left[ {f\left( x \right) + g\left( x \right)} \right] - \left( {L + M} \right)} \right| = \left| {\left[ {f\left( x \right) - L} \right] + \left[ {g\left( x \right) - M} \right]} \right| \le \left| {f\left( x \right) - L} \right| + \left| {g\left( x \right) - M} \right|


במעבר השני נעשה שימוש באי-שיוויון המשולש (\ a,b\isin \mathbb{R} אז \ |a+b|\le |a|+|b|). אם כל אחד משני הביטויים שקיבלנו בסוף יהיה קטן מ-\frac{\varepsilon }
{2}, אז נקבל \left| {\left[ {f\left( x \right) + g\left( x \right)} \right] - \left( {L + M} \right)} \right| < \varepsilon כדרוש. מכיוון שנתונים לנו הגבולות של f(x) ו-g(x), אין זה בעיה להגבילם. נתון \lim_{x\rarr a}f(x) = L, כלומר קיים δ1 מתאים כך שאם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _1, אז 
\left| {f\left( x \right) - L} \right| < \frac{\varepsilon }
{2} (\frac{\varepsilon }
{2} הוא כמובן חיובי כי \varepsilon  > 0). כמו-כן, קיים δ2 מתאים כך שאם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _2, אז 
\left| {g\left( x \right) - M} \right| < \frac{\varepsilon }
{2}.

נבחר \delta  = \min \left\{ {\delta _1 ,\delta _2 } \right\} ואז אם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta, אז מתקיים 0< \left| {x - a} \right| < \delta _1 וכן 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _2. כך שמתקיים \left| {f\left( x \right) - L} \right| < \frac{\varepsilon }
{2} וכן \left| {g\left( x \right) - M} \right| < \frac{\varepsilon }
{2}. לכן, מתקיים:

\left| {\left[ {f\left( x \right) + g\left( x \right)} \right] - \left( {L + M} \right)} \right| \le \left| {f\left( x \right) - L} \right| + \left| {g\left( x \right) - M} \right| < \frac{\varepsilon }
{2} + \frac{\varepsilon }
{2} = \varepsilon

.

מצאנו δ מתאים. לפיכך, החוק מוכח לפי ההגדרה. מ.ש.ל.

[עריכה] מכפלת גבול בקבוע

אמרנו כי כאשר יש גבול של פונקציה המוכפלת בקבוע, ניתן להוציא את הקבוע אל מחוץ לגבול. כלומר, \lim_{x\rarr a}[cf(x)] = c\lim_{x\rarr a}f(x) אם קיים הגבול \lim _{x \to a} f\left( x \right). אם נכתוב \lim _{x \to a} f\left( x \right) = L, החוק אומר כי \lim _{x \to a} cf\left( x \right) = cL.

הוכחה: יהי \varepsilon  > 0. נראה שקיים δ > 0 מתאים כך שאם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta, אזי \left| {cf\left( x \right) - cL} \right| < \varepsilon. נסדר מעט את אי השיוויון ונקבל:

\left| {cf\left( x \right) - cL} \right| = \left| {c\left[ {f\left( x \right) - L} \right]} \right| = \left| c \right|\left| {f\left( x \right) - L} \right|

מכיוון שנתון \lim _{x \to a} f\left( x \right) = L, קיים δ1 > 0 כך שאם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _1 אז \left| {f\left( x \right) - L} \right| < \varepsilon _1. לכל אפסילון יש דלתא שמתאים לו. למטרותינו בהוכחה זו, ניקח \varepsilon _1  = \frac{\varepsilon }
{{\left| c \right|}} (אפסילון הוא חיובי והביטוי במכנה הוא תחת ערך מוחלט) וקיים δ1 שמתאים לו. נבחר δ = δ1 ואז מכיוון ש-0 < \left| {x - a} \right| < \delta אז כמובן 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _1. לפיכך, מתקיים \left| {f\left( x \right) - L} \right| < \frac{\varepsilon }
{{\left| c \right|}} וכתוצאה מכך, נקבל:

\left| {cf\left( x \right) - cL} \right| = \left| c \right|\left| {f\left( x \right) - L} \right| < \left| c \right|\frac{\varepsilon }
{{\left| c \right|}} = \varepsilon

לפיכך, החוק מוכח לפי הגדרת הגבול. מ.ש.ל.

[עריכה] הפרש גבולות

החוק להפרש גבולות אומר כי אם \lim _{x \to a} f\left( x \right) = L ו-\lim _{x \to a} g\left( x \right) = M, אז \lim _{x \to a} \left[ {f\left( x \right) - g\left( x \right)} \right] = L - M.

במקום להוכיח באמצעות ההגדרה, אנחנו יכולים להשתמש בחוק לסכום גבולות והחוק למכפלה בקבוע ולקבל הוכחה פשוטה.

\lim _{x \to a} \left[ {f\left( x \right) - g\left( x \right)} \right] = \lim _{x \to a} \left[ {f\left( x \right) + \left( { - 1} \right)g\left( x \right)} \right] = \lim _{x \to a} f\left( x \right) + \lim _{x \to a} \left[ {\left( { - 1} \right)g\left( x \right)} \right] = \lim _{x \to a} f\left( x \right) - \lim _{x \to a} g\left( x \right) = L - M

המעבר השני הוא שימוש בחוק לסכום גבולות. המעבר השלישי הוא שימוש בחוק למכפלה בקבוע (1- הועבר אל מחוץ לגבול). מ.ש.ל.

[עריכה] מכפלת גבולות

החוק למכפלת גבולות הוא הכללה של החוק למכפלת גבול בקבוע (אם אחת מהפונקציות המוכפלות היא קבוע). החוק אומר כי אם \lim _{x \to a} f\left( x \right) = L
וכן \lim _{x \to a} g\left( x \right) = M, אזי \lim _{x \to a} \left[ {f\left( x \right) \cdot g\left( x \right)} \right] = \lim _{x \to a} f\left( x \right) \cdot \lim _{x \to a} g\left( x \right) = L \cdot M
.

הוכחה: יהי \varepsilon  > 0. נראה שקיים δ > 0 מתאים כך שאם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta, אזי \left| {f\left( x \right)g\left( x \right) - LM} \right| < \varepsilon. אנחנו רוצים לקבל ביטוי שמכיל את \left| {f\left( x \right) - L} \right| ואת \left| {g\left( x \right) - M} \right| ולכן נעשה את הדבר הבא:

\left| {f\left( x \right)g\left( x \right) - LM} \right| = \left| {f\left( x \right)g\left( x \right) - Lg\left( x \right) + Lg\left( x \right) - LM} \right| = \left| {g\left( x \right)\left[ {f\left( x \right) - L} \right] + L\left[ {g\left( x \right) - M} \right]} \right| \le

\left| {g\left( x \right)\left[ {f\left( x \right) - L} \right]} \right| + \left| {L\left[ {g\left( x \right) - M} \right]} \right| = \left| {g\left( x \right)} \right|\left| {f\left( x \right) - L} \right| + \left| L \right|\left| {g\left( x \right) - M} \right|

במעבר השלישי נעשה שימוש באי-שיוויון המשולש. נרצה שכל אחד משני הביטויים שקיבלנו בסוף יהיה קטן מחצי אפסילון. לשם כך, נשתמש בגבולות אשר ידועים לנו.

מכיוון שנתון \lim _{x \to a} g\left( x \right) = M, קיים מספר δ1 > 0 כך שמתקיים \left| {g\left( x \right) - M} \right| < \frac{\varepsilon }
{{2\left( {1 + \left| L \right|} \right)}} כאשר 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _1. כמו-כן, קיים מספר δ2 > 0 כך שמתקיים \left| {g\left( x \right) - M} \right| < 1 כאשר 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _2. מכאן:

\left| {g\left( x \right)} \right| = \left| {g\left( x \right) - M + M} \right| \le \left| {g\left( x \right) - M} \right| + \left| M \right| < 1 + \left| M \right|

מכיון שנתון \lim _{x \to a} f\left( x \right) = L
, קיים מספר δ3 > 0 כך שמתקיים \left| {f\left( x \right) - L} \right| < \frac{\varepsilon }
{{2\left( {1 + \left| M \right|} \right)}} כאשר 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _3 
. נקבע \delta  = \min \left\{ {\delta _1 ,\delta _2 ,\delta _3 } \right\}. אם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta אז מתקיים 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _1 וגם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _2 וגם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _3, לכן מתקיימים שלושת האי-שיוויונות שמצאנו לעיל. לפיכך,

\left| {f\left( x \right)g\left( x \right) - LM} \right| \le \left| {g\left( x \right)} \right|\left| {f\left( x \right) - L} \right| + \left| L \right|\left| {g\left( x \right) - M} \right| < \left( {1 + \left| M \right|} \right)\frac{\varepsilon }
{{2\left( {1 + \left| M \right|} \right)}} + \left| L \right|\frac{\varepsilon }
{{2\left( {1 + \left| L \right|} \right)}} < \frac{\varepsilon }
{2} + \frac{\varepsilon }
{2} = \varepsilon

מ.ש.ל.

[עריכה] מנת גבולות

החוק למנת גבולות אומר כי אם הגבול \lim _{x \to a} f\left( x \right) = L, הגבול \lim _{x \to a} g\left( x \right) = M ו-M \ne 0, אזי \lim _{x \to a} \frac{{f\left( x \right)}}
{{g\left( x \right)}} = \frac{{\lim _{x \to a} f\left( x \right)}}
{{\lim _{x \to a} g\left( x \right)}} = \frac{L}
{M}.

הוכחה: ראשית נראה כי \lim _{x \to a} \frac{1}
{{g\left( x \right)}} = \frac{1}
{M} (אם נראה זאת, שימוש בחוק למכפלת גבולות יסיים את העבודה). כדי לעשות זאת, עלינו להראות כי בהינתן \varepsilon  > 0 קיים δ > 0 מתאים כך שאם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta אז \left| {\frac{1}
{{g\left( x \right)}} - \frac{1}
{M}} \right| < \varepsilon  
. על ידי מכנה משותף, נקבל:

\left| {\frac{1}
{{g\left( x \right)}} - \frac{1}
{M}} \right| = \left| {\frac{{M - g\left( x \right)}}
{{Mg\left( x \right)}}} \right| = \frac{{\left| {M - g\left( x \right)} \right|}}
{{\left| {Mg\left( x \right)} \right|}} = \frac{{\left| {g\left( x \right) - M} \right|}}
{{\left| {Mg\left( x \right)} \right|}}

את הביטוי במונה אנחנו יכולים להגביל באמצעות הגבול של g. אבל אנחנו גם צריכים לדאוג לכך שהמכנה לא יהיה קטן כאשר x בסביבת a. מכיוון שנתון \lim _{x \to a} g\left( x \right) = M ו-M \ne 0, קיים מספר δ1 > 0 כך שאם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _1 אז \left| {g\left( x \right) - M} \right| < \frac{{\left| M \right|}}
{2}. מכאן:

\left| M \right| = \left| {M - g\left( x \right) + g\left( x \right)} \right| \le \left| {M - g\left( x \right)} \right| + \left| {g\left( x \right)} \right| < \frac{{\left| M \right|}}
{2} + \left| {g\left( x \right)} \right|

לכן, \left| {g\left( x \right)} \right| > \left| M \right| - \frac{{\left| M \right|}}
{2} = \frac{{\left| M \right|}}
{2} כאשר 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _1. לכן, עבור ערכים אלו של x, מתקיים:

\frac{1}
{{\left| {Mg\left( x \right)} \right|}} = \frac{1}
{{\left| M \right|\left| {g\left( x \right)} \right|}} < \frac{1}
{{\left| M \right|}} \cdot \frac{2}
{{\left| M \right|}} = \frac{2}
{{M^2 }}

כמו-כן, קיים מספר δ2 > 0 כך שמתקיים \left| {g\left( x \right) - M} \right| < \frac{{M^2 }}
{2}\varepsilon כאשר 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _2. נבחר \delta  = \min \left\{ {\delta _1 ,\delta _2 } \right\} ואז אם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta אז 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _1 וגם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _2, לפיכך מתקיים:

\left| {\frac{1}
{{g\left( x \right)}} - \frac{1}
{M}} \right| = \frac{{\left| {g\left( x \right) - M} \right|}}
{{\left| {Mg\left( x \right)} \right|}} < \frac{2}
{{M^2 }}\frac{{M^2 }}
{2}\varepsilon  = \varepsilon

הוכחנו \lim _{x \to a} \frac{1}
{{g\left( x \right)}} = \frac{1}
{M}. כעת נשתמש בחוק למכפלת גבולות ונקבל:

\lim _{x \to a} \frac{{f\left( x \right)}}
{{g\left( x \right)}} = \lim _{x \to a} \left[ {f\left( x \right) \cdot \frac{1}
{{g\left( x \right)}}} \right] = \lim _{x \to a} f\left( x \right) \cdot \lim _{x \to a} \frac{1}
{{g\left( x \right)}} = L \cdot \frac{1}
{M} = \frac{L}
{M}

מ.ש.ל

[עריכה] משפטים מתקדמים

[עריכה] מונוטוניות של גבולות

משפט: מונוטוניות של גבולות

אם f\left( x \right) \le g\left( x \right) לכל x בקטע פתוח כלשהו המכיל את a (מלבד אולי ב-a עצמו) ואם \lim _{x \to a} f\left( x \right) = L
וגם \lim _{x \to a} g\left( x \right) = M, אזי L \le M.



הוכחה: נוכיח בדרך השלילה. נניח כי L > M.


החוק להפרש גבולות אומר כי \lim _{x \to a} \left[ {g\left( x \right) - f\left( x \right)} \right] = M - L
לכן, לכל \varepsilon  > 0, קיים δ > 0 כך שמתקיים \left| {\left[ {g\left( x \right) - f\left( x \right)} \right] - \left( {M - L} \right)} \right| < \varepsilon 
כאשר 0 < \left| {x - a} \right| < \delta. ניקח, למטרותינו בהוכחה זו, \varepsilon  = L - M (שימו לב כי LM > 0 לפי ההנחה שלנו) וקיים עבורו δ > 0 כך שמתקיים \left| {\left[ {g\left( x \right) - f\left( x \right)} \right] - \left( {M - L} \right)} \right| < L - M
כאשר 0 < \left| {x - a} \right| < \delta.


עבור כל מספר a שהוא, מתקיים a \le \left| a \right|, לכן כאשר 0 < \left| {x - a} \right| < \delta, מתקיים \left[ {g\left( x \right) - f\left( x \right)} \right] - \left( {M - L} \right) < L - M. מהעברת אגפים נקבל g\left( x \right) < f\left( x \right) (כאשר 0 < \left| {x - a} \right| < \delta).

הדבר עומד בסתירה לנתון f\left( x \right) \le g\left( x \right) ולכן ההנחה שלנו L > M היא שגויה. האפשרות היחידה שנותרה היא L \le M שזה מה שרצינו. מ.ש.ל.

[עריכה] כלל הסנדוויץ'

ניזכר בכלל הסנדוויץ'. הכלל אומר:



משפט: כלל הסנדוויץ'

אם \ h(x) , g(x) , f(x) הן פונקציות המקיימות:

\ h(x) \le f(x) \le g(x) וכן \lim_{x \to a} h(x) = \lim_{x \to a} g(x) = L

אז הגבול של \ f בנקודה \ a קיים וערכו  \lim_{x \to a} f(x) = L



למרות שמדובר בכלל רב עוצמה, ההוכחה שלו היא פשוטה ואלגנטית.

הוכחה: יהי \varepsilon  > 0. מכיוון שנתון \lim _{x \to a} g\left( x \right) = L, קיים מספר \ \delta _1  > 0
כך שמתקיים \left| {g\left( x \right) - L} \right| < \varepsilon כאשר 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _1. כלומר, L - \varepsilon  < g\left( x \right) < L + \varepsilon כאשר 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _1.

מכיוון שנתון \lim _{x \to a} h\left( x \right) = L, קיים מספר δ2 > 0 כך שמתקיים \left| {h\left( x \right) - L} \right| < \varepsilon כאשר 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _2. כלומר, L - \varepsilon  < h\left( x \right) < L + \varepsilon כאשר 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _1.

נבחר \delta  = \min \left\{ {\delta _1 ,\delta _2 } \right\}. אם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta אז 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _1 וגם 0 < \left| {x - a} \right| < \delta _2 , לפיכך:

L - \varepsilon  < h\left( x \right) \le f\left( x \right) \le g\left( x \right) < L + \varepsilon

מכאן,

L - \varepsilon  < f\left( x \right) < L + \varepsilon

לפיכך, \left| {f\left( x \right) - L} \right| < \varepsilon כאשר 0 < \left| {x - a} \right| < \delta. לכן, \lim _{x \to a} f\left( x \right) = L. מ.ש.ל.

[עריכה] שימושים לכלל הסנדוויץ'

המשפט הבא הינו משפט חשוב מאוד, אשר הוכחתו קלה בעזרת כלל הסנדוויץ':



משפט: פונקציה אפסה מוכפלת בחסומה

תהינה \ f(x),g(x) פונקציות המוגדרות בקטע המכיל נקודה a, אך לא בהכרח בנקודה, כך ש- \lim_{x \to a} f(x) = 0, וכן \ g(x) חסומה בקטע. אז קיים הגבול \lim_{x \to a} [f(x) \times g(x)] והוא שווה ל-0.



הוכחה: \ g(x) חסומה בקטע, נניח ע"י חסם M כך ש- \ -M \le g(X) \le M. לכן -M \times f(x) \le g(x) \times f(x) \le M \times f(x).
מקיום הגבול \lim_{x \to a} f(x) = 0 אנו מסיקים בעזרת האריתמטיקה של הגבולות כי \lim_{x \to a} [M \times f(x)] = 0 ו- \lim_{x \to a} [-M \times f(x)] = 0.
ונקבל ע"פ כלל הסנדוויץ' \lim_{x \to a} [f(x) \times g(x)] = 0. מש"ל.

שימו לב שעל \ g(x) אנו יודעים רק שהיא חסומה, אך אינה בהכרח בעלת גבול בנקודה, ולמעשה היא גם לא חייבת להיות בעלת גבולות חד-צדדיים.
דוגמה: הוכח כי קיים הגבול \lim_{x \to 0} x \sin({1 \over x}), ומצא את ערכו.
נסמן \ f(x)=x, g(x)= \sin({1 \over x}).
ע"פ משפט "גבול של פונקציית הזהות" \lim_{x \to 0} f(x) = 0, בעוד שידוע שפונקציית הסינוס חסומה ע"י 1, ולכן נקבל כי הגבול קיים וערכו הוא 0.

[עריכה] אריתמטיקה של גבולות אינסופיים

[עריכה] משפטי גבולות באינסוף

הנושא הקודם בפרק זה
חשבון אינפיניטסימלי/גבולות/ההגדרה המדויקת של הגבול
בחזרה לעמוד הפתיחה
חשבון אינפיניטסימלי/גבולות


הנושא הבא בחשבון אינפינטיסימלי: חשבון אינפיניטסימלי/רציפות